Monika Horna-Cieślak

10. kadencja, 37. posiedzenie, 3. dzień (26-06-2025) 33. punkt porządku dziennego: Informacja o działalności Rzecznika Praw Dziecka za rok 2024 oraz uwagi o stanie przestrzegania praw dziecka w Polsce wraz ze sprawozdaniem Komisji do Spraw Dzieci i Młodzieży, Komisji Edukacji i Nauki oraz Komisji Polityki Społecznej i Rodziny (druki nr 1162 i 1353). Rzecznik Praw Dziecka Monika Horna-Cieślak: Szanowny Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Bardzo dziękuję za możliwość zabrania głosu, przedstawienia informacji o działalności rzecznika praw dziecka w roku 2024 oraz przedstawienia uwag o stanie przestrzegania praw dziecka w Polsce, także za ten rok. Szanowni Państwo! Rok 2024 był rokiem bardzo ciężkiej pracy na rzecz dzieci, bo w Biurze Rzecznika Praw Dziecka liczą się tylko i wyłącznie one. Po raz pierwszy w historii urzędu zaobserwowaliśmy wyjątkowy wpływ korespondencji, czyli listów od dzieci, rodziców, obywateli, instytucji oraz organizacji pozarządowych, którzy zwracali się do rzecznika praw dziecka z prośbą o pomoc i wsparcie. W latach 2020-2023 ten wpływ był na poziomie 40 tys. pism rocznie. W 2024 r. po raz pierwszy ten wpływ wynosił ponad 60 tys. pism. Jest to wzrost o aż 50%. Mówię o tym, ponieważ w 25-letniej historii urzędu nigdy nie było tak dużego zaufania do urzędu rzecznika praw dziecka. Dodatkowo chciałabym zwrócić uwagę, że kiedy porównujemy rok 2021 do roku 2022 i rok 2022 do roku 2023, to z roku na rok ten wzrost liczby pism do rzecznika praw dziecka zwiększał się o 4%. Porównując rok 2023 do roku 2024 widzimy, że wzrost wynosi 50%. To bardzo duże zainteresowanie pracą i zaufanie do rzecznika praw dziecka. Dodatkowo, jako biuro, jesteśmy w kontakcie z obywatelami, organizacjami i instytucjami. W tym zakresie nasza aktywność również wzrosła. Kontaktujemy się z obywatelami o wiele więcej razy, bo aż o 60% częściej. W 2023 r. nasza korespondencja z obywatelami wynosiła 22 tys. pism. W 2024 r. było to już 35 tys., nasza aktywność w porównaniu z rokiem 2023 do teraz, do 2025 r,, wzrosła o 133%. Jesteśmy o wiele bardziej wydajni. Jeżeli chodzi o udział w postępowaniach przed sądami powszechnymi, rzecznik praw dziecka ma unikalne uprawnienie, czyli może w różnych postępowaniach brać udział na prawach prokuratora, zabierać głos, składać wnioski dowodowe, zajmować stanowisko końcowe. W 2023 r. takich przystąpień było 826, w 2024 r. - 1019, jest to wzrost naszej aktywności o 23%. Chcę zaznaczyć, że ten udział w postępowaniach to jest udział w bardzo trudnych sprawach, najczęściej dotyczących przemocy wobec dzieci, a także w tych sytuacjach, kiedy rodzice nie potrafią dojść do porozumienia i dobro dziecka zanika. Rzecznik praw dziecka ma także dodatkowe uprawnienie, czyli tzw. wystąpienia generalne. Kiedy rzecznik praw dziecka widzi, że prawa dziecka nie są należycie przestrzegane, kiedy prawo jest kulawe, kiedy są luki prawne, a także kiedy praktyka stosowania prawa nie jest właściwa, to występuje do właściwych instytucji z prośbą o podjęcie działań. W 2023 r. wystąpień generalnych było 27, w 2024 r. - 76, jest to wzrost aktywności o 181%. Po raz pierwszy w historii urzędu podjęliśmy się tego, aby przygotowywać projekty ustaw. Po pierwsze, przygotowaliśmy projekt dotyczący lokalnej analizy śmierci dzieci, został on przekazany do Ministerstwa Sprawiedliwości, a także projekt dotyczący właściwości nadzoru kuratorskiego w przypadku zmiany zamieszkania rodziny objętej nadzorem. Rozpoczęliśmy prace - jesteśmy na bardzo zaawansowanym poziomie tych prac - jeżeli chodzi o przeciwdziałanie bezdomności osób młodych. W dniu wczorajszym została przyjęta ustawa o dostępie do zawodu psychologa dla dzieci powyżej 13. roku życia. Bardzo serdecznie za to państwu dziękuję, ponieważ jest to projekt, który był inicjatywą młodych osób, popiera go ponad 40 organizacji młodzieżowych. Bardzo dziękuję pani posłance Marcie Golbik za to, że była wnioskodawczynią tego projektu. (Oklaski) To jest naprawdę bardzo wielka rzecz. Serdecznie za to dziękuję w imieniu wszystkich nastolatków i wszystkich dzieci. Po raz pierwszy w historii urzędu bardzo mocno akcentujemy głos młodego pokolenia. Młodzi ludzie chcą być zauważeni, chcą być słyszani, chcą, żebyśmy traktowali ich poważnie. Po raz pierwszy w historii urzędu powołałam eksperta, społecznego zastępcę, któremu bardzo serdecznie dziękuję za pracę - Janku, bardzo ci dziękuję - a także Radę Dzieci i Młodzieży. Dziękuję wszystkim jej członkom i członkiniom za to, że są i nas wspierają. Po raz pierwszy w historii przyznanie Odznaki Honorowej za Zasługi dla Ochrony Praw Dziecka, którą przyznaje rzecznik praw dziecka, rekomendują sami młodzi. Żadna odznaka nie jest przyznana, jeżeli młodzi tego nie zaakceptują. Po raz pierwszy zorganizowaliśmy Kongres Dzieci i Młodzieży. To młodzi organizowali ten kongres, to oni zapraszali prelegentów, to oni mówili o tym, co jest dla nich ważne i istotne. Po raz pierwszy w historii tego urzędu młodzi ludzie przeprowadzili w Biurze Rzecznika Praw Dziecka konferencję prasową na rozpoczęcie roku szkolnego 2024/2025, ponieważ biuro jest właśnie po to, żeby młodzi mogli zabierać głos w ważnych dla nich sprawach. Rok 2024 to także tragiczne doświadczenia, ponieważ Polskę nawiedziła powódź. Od chwili kiedy się o tym dowiedzieliśmy, kiedy ja się o tym dowiedziałam, byłam w kontakcie z lokalnymi służbami i organizacjami pomocowymi. Natychmiast zorganizowaliśmy webinar, którego celem było pokazanie, w jaki sposób rozmawiać z dziećmi o sytuacjach trudnych, bo wiedzieliśmy, że ta sytuacja wzmaga lęk, wzmaga niepokój. Razem z moimi pracownikami udałam się na tereny powodziowe. Byłam w Prudniku, Łące Prudnickiej, Głuchołazach, Bodzanowie, Moszczance. Osobiście prowadziłam zajęcia z dziećmi, żeby wzmacniać w nich poczucie tego, że są bezpieczne i że jesteśmy przy nich, bo one bardzo tego potrzebowały. Uruchomiliśmy także specjalny telefon pomocowy. Apelowałam do premiera o to, aby wzmocnić pomoc psychologiczną dla dzieci z terenów zalanych. Rzecznik praw dziecka ma określone uprawnienia i zajmuje się różnymi dziedzinami praw dziecka. W szczególności zajmuje się takimi obszarami życia młodego człowieka, których dotyczy np. prawo rodzinne i nieletnich, czyli chodzi o pozbawienie władzy rodzicielskiej rodziców, ograniczanie, nadzory kuratorskie. W tym zakresie w 2024 r. prowadziliśmy 7 tys. spraw, w 2023 r. tych spraw było 5 tys., nasze zaangażowanie wzrosło o 40%. W tym zakresie zwracaliśmy uwagę na to, że nadal są złe praktyki umieszczania dzieci w pieczy zastępczej w sytuacji, kiedy dochodzi do konfliktu między rodzicami. Tylko i wyłącznie z tego powodu dzieci nie mogą być umieszczane w pieczy zastępczej. Apelowaliśmy o konieczność reformy systemu pieczy zastępczej. Apelowaliśmy o to, żeby również zwrócić uwagę na sytuację dzieci w rodzinach zastępczych na terenach powodziowych. Apelujemy cały czas o reformę sądownictwa rodzinnego, która od lat nie jest przeprowadzona. Apelujemy o to, żeby zmienił się sposób opiniowania sądowych specjalistów w sprawach rodzinnych. Dodatkowo bardzo apeluję do wszystkich, w szczególności dorosłych i rodziców: kiedy dochodzi do rozstania rodziców, dziecko ma prawo do kontaktu z mamą i z tatą. (Oklaski) Coraz częściej piszą do nas, do biura, same dzieci, które mówią o tym, że nie dają rady w sytuacji, kiedy dochodzi do konfliktu. Wiemy też o próbach samobójczych w tym zakresie. Oczywiście są takie sytuacje, kiedy jeden z rodziców zagraża dziecku, i w takich sytuacjach oczywiście muszą być określone regulacje prawne i określone orzeczenia sądowe. Ale proszę, pamiętajcie o dzieciach, bo dzieci mówią, że zbyt często się o nich zapomina. W obszarze edukacji i wychowania także podejmujemy działania, czyli chodzi o te wszystkie sytuacje, kiedy dzieci są w szkole, przedszkolach, żłobkach, placówkach pieczy zastępczej, chodzi też o młodzieżowe ośrodki socjoterapii, młodzieżowe ośrodki wychowawcze. W 2023 r. tych spraw było 2,7 tys., w 2024 r. - już 3,5 tys., nasza efektywność wzrosła o 23%. Ciężko pracujemy. Zbadaliśmy również 10 pracówek na miejscu. Wzrosła ilość postępowań dyscyplinarnych wobec nauczycieli. W 2023 r. było 570 takich postępowań, w 2024 r. - już 729, to wzrost o 28%. W tym miejscu apeluję o przyjęcie ustawy o wspieraniu uczniów i nauczycieli, którą przygotowaliśmy razem z organizacjami młodzieżowymi, ponieważ tam jest zagwarantowana superwizja dla nauczycieli. Bardzo proszę również o to, żeby nauczyciele byli godnie wynagradzani. (Oklaski) W obszarze edukacji i wychowania podjęliśmy także działania w zakresie tego, żeby wspierać placówki wsparcia dziennego. Apelowaliśmy o program wsparcia dla osób, które są objęte wychowaniem przedszkolnym. Zwracamy uwagę na opóźnienia w kierowaniu nieletnich do młodzieżowych ośrodków wychowawczych. Dochodzi do przymusowych odbiorów dzieci przez kuratorów sądowych na terenie szkół i przedszkoli. Dzieci nie powinny być odbierane z takich miejsc. Dodatkowo apelujemy - i bardzo o to proszę, apeluję o to bardzo - żeby dzieci z ADHD zostały objęte kształceniem specjalnym. (Oklaski) Są potrzebne w tym zakresie określone zmiany prawne. W obszarze zdrowia i spraw socjalnych chodzi o wszystkie sprawy, które dotyczą dzieci pacjentów, ale także wszystkie sprawy, które dotyczą przestrzegania praw dzieci z niepełnosprawnościami, a także prawa dzieci do godnych warunków socjalnych. W 2023 r. do rzecznika praw dziecka w tej sprawie zwróciły się 922 osoby. W 2024 r. - już ponad 2 tys. O 115% wzrosło zaufanie do rzecznika w tych sprawach. W tym miejscu również bardzo mocno apeluję o pilne przyjęcie ustawy o asystencji osobistej. Ta ustawa nie może dłużej czekać, musi być pilnie przyjęta. Nasze wystąpienia generalne w tym zakresie dotyczyły tego, żeby było zapewnione skuteczne leczenie dzieci z achondroplazją. One bardzo długo czekały na lek w tym zakresie. Ten lek został przyjęty i również bardzo dziękuję wszystkim posłom, którzy byli zaangażowani w to, żeby ten lek był: pani posłance Rak, pani posłance Łośko, ale także rzecznikowi praw pacjenta i Ministerstwu Zdrowia. (Oklaski) Potrzebne jest zapewnienie skutecznego leczenia dzieci z ciężką hemofilią. Ten lek jest, natomiast nie są nim objęte wszystkie dzieci. W imieniu rodzin tych dzieci proszę, żeby zmienił się sposób dostępu do leku, który jest nowoczesny. Dzieci bardzo tego potrzebują. Dodatkowo apelowaliśmy również o to, żeby była poprawa w zakresie psychiatrii dzieci i młodzieży. Apelowaliśmy również o to, żeby był brak dostępu do e-papierosów, do sprzedaży wyrobów tytoniowych. Apelowaliśmy o podniesienie poziomu opieki zdrowotnej dzieci z cukrzycą. Apelowaliśmy o to, żeby zmieniła się sytuacja dzieci z chorobami rzadkimi i ultrarzadkimi. Cały czas zwracamy także uwagę na to, że wymaga zmiany polityka państwa w zakresie wychowania w trzeźwości i przeciwdziałania alkoholizmowi w kontekście ochrony małoletnich. Dodatkowo widzimy, jak wygląda sytuacja dzieci cierpiących na choroby przewlekłe, w tym poprzez uregulowanie opieki zdrowotnej nad dziećmi w przedszkolu. Dodatkowo mamy również problem z diagnozą celiakii. Cały czas nie ma możliwości diagnozowania celiakii w podstawowej opiece zdrowotnej. Myślę, że bardzo ważne również jest to, że my jako Biuro Rzecznika Praw Dziecka zwracamy uwagę na dzieci, które mają obywatelstwo polskie, ale także zajmujemy się sytuacją dzieci, które przyjeżdżają do Polski z innych krajów. W tym obszarze w 2023 r. do Biura Rzecznika Praw Dziecka zwróciły się 664 osoby. W 2024 r. było to już 1040 osób. Znowu wzrost zaufania o 57%. Wizytowaliśmy dziewięć placówek, w których przebywały dzieci bez opieki. Nasze wystąpienia generalne: w trybie natychmiastowym i pilnym powinna być podjęta ratyfikacja przez Polskę trzeciego protokołu fakultatywnego do Konwencji o prawach dziecka. Dodatkowo powinno być wzmożenie zainteresowania, jeżeli chodzi o przekraczanie przez dzieci granicy polsko-białoruskiej. W sposób krytyczny odnosimy się do stanowiska i przyjętej ustawy, która wprowadziła możliwość czasowego zawieszenia prawa do azylu. Dodatkowo zwracaliśmy uwagę na problem w zakresie dostępu do procedury łączenia rodzin przez małoletnich obywateli Afganistanu i ich rodziców, ewakuowanych z tego państwa w 2021 r. przez Siły Zbrojne Polski. W 2024 r. po raz pierwszy w urzędzie został powołany Zespół Edukacji Cyfrowej i Bezpieczeństwa w Sieci. Wiemy, że dzieci spędzają w Internecie bardzo dużo czasu. Istotne jest to, żeby podejmować działania, które będą nakierowane również na ten obszar. W tym zakresie cały czas apelujemy o to, żeby zmieniły się regulacje dotyczące dostępu do social mediów w zakresie wykorzystywania wizerunku dzieci. Sprzeciwiamy się mowie nienawiści w Internecie. W 2024 r. apelowaliśmy o wzmocnienie przepisów dotyczących publikowania patotreści, ochrony dzieci i młodzieży przed zagrożeniami związanymi ze zjawiskiem lootboxów, nadużywania przez dzieci i młodzież nowych technologii, w tym telefonów komórkowych. Zwracamy uwagę, że nadal występują trudności w zgłaszaniu nielegalnych treści w Internecie. Zorganizowaliśmy również kampanię pt. ˝Więcej szacunku dla młodego wizerunku˝. 72% nastolatków uważa, że publikacja wizerunku dzieci bez ich zgody jest zjawiskiem nieprawidłowym. Dzieci proszą o to, że zanim dorośli zrobią im zdjęcie, to żeby ich zapytać, czy w ogóle można robić im zdjęcie. Dla nich to jest bardzo ważne. W tym zakresie przygotowaliśmy broszury dla nauczycieli, plakaty dla uczniów, scenariusze zajęć, artykuły dla rodziców, a także ikonografiki promujące kampanię. Ponad 14 tys. szkół dowiedziało się o tym, jak bardzo ważny jest szacunek dla młodego wizerunku. Rzecznik praw dziecka stoi również na straży tego, żeby dzieci nie doświadczały przemocy, wyzysku, okrucieństwa. W tym zakresie do Biura Rzecznika Praw Dziecka w 2023 r. zwróciło się 1601 osób. W 2024 r. - już 2311. Wzrost zaufania o 44%. W tym zakresie apelowaliśmy o zmianę odpowiedzialności karnej osób nieletnich. Było kiedyś 15 lat, teraz w określonych warunkach - 14 lat. Jest to niezgodne z regulacjami międzynarodowymi. Mamy wątpliwości co do zmiany definicji zgwałcenia. Dzieci, które doświadczają wykorzystania seksualnego, przemocy fizycznej bądź psychicznej, bardzo potrzebują wsparcia. Potrzebują takiego wsparcia pod jednym dachem. Dlatego jako rzeczniczka praw dziecka bardzo apeluję o to, żeby z budżetu państwa były finansowane tzw. centra pomocy dzieciom, gdzie pod jednym dachem dzieci mogą uzyskać pomoc psychologa, prawnika, psychiatry, gdzie mogą być objęte kompleksowym wsparciem. Na ten moment centra pomocy dzieciom są finansowane, kiedy jest rozstrzygany konkurs. Ale są środki Funduszu Sprawiedliwości na to, żeby (Dzwonek) centra pomocy dzieciom były finansowane. Chciałam jeszcze na zakończenie wspomnieć o Dziecięcym Telefonie Zaufania. Na zakończenie, ponieważ te dane są bardzo ważne. Dziecięcy Telefon Zaufania działa 24 godziny na dobę 7 dni w tygodniu. Zwracają się do nas dzieci w tych sytuacjach, kiedy w ich najbliższym otoczeniu nie było dorosłej osoby, która mogłaby im pomóc. W 2023 r. takich połączeń na czacie i przez telefon było 49 572. W 2024 r. - już ponad 62 tys. Dzieci zaufały nam i jest to wzrost o 27%. Ale bardzo ważne i istotne jest to, jak bardzo często dzieci dzwoniły w 2024 r. w momencie, kiedy miały poczucie ogromnego kryzysu zdrowia psychicznego, kiedy naprawdę już nie dawały rady. W 2023 r. o taką pomoc zwróciło się do rzecznika 858 dzieci. W 2024 r. zaufało nam ich już 1640, zaufanie młodych osób zwiększyło się o 91%. (Oklaski) I bardzo o to proszę, żeby rozmawiać z dziećmi, żeby być przy dzieciach. Dzieci, kiedy do nas dzwonią, mówią o tym, że często są zbyt samotne. Dzieci potrzebują obecności dorosłych i to nie jest prawda, że dzieci nie potrzebują rodziców. Bardzo ich potrzebują, jesteście państwo dla nich bardzo ważni. Chciałabym również na zakończenie podziękować wszystkim pracownikom Biura Rzecznika Praw Dziecka za ich bardzo ciężką pracę, a także wszystkim państwu za to, że możemy współpracować na rzecz dzieci ponad podziałami. (Oklaski) Będę to zawsze podkreślać, nie interesują mnie tu polityka ani żadne polityczne wycieczki. Dla mnie najważniejsze są dzieci. Robię to od 19. roku życia. Na sam koniec do wszystkich dzieci: dobrych i bezpiecznych wakacji, żeby to był czas, w którym odpoczniecie. Jako rzeczniczka praw dziecka jestem z was strasznie, bardzo dumna, że zakończyliście kolejny etap edukacji. Jesteście wspaniali i zawsze o tym pamiętajcie. Dziękuję. (Oklaski) Przebieg posiedzenia