10. kadencja, 65. posiedzenie, 4. dzień (18-09-2026)
46., 47. i 48. punkt porządku dziennego:
46. Pierwsze czytanie przedstawionego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (druk nr 3066).
47. Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2802).
48. Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego (druk nr 2746).Poseł Katarzyna Ueberhan (tekst niewygłoszony):
Stanowisko
Szanowna Pani Marszałkini! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! Mam przyjemność przedstawić stanowisko klubu Lewicy wobec prezydenckiego projektu ustawy z druku sejmowego nr 3066 oraz poselskich projektów ustaw z druków nr 2802 oraz nr 2746 o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw.
Tymczasowe aresztowanie powinno służyć zabezpieczeniu postępowania i być stosowane tylko wtedy, gdy łagodniejsze środki są niewystarczające. Pozbawienie wolności przed prawomocnym wyrokiem może oznaczać utratę pracy, rozpad więzi rodzinnych i poważne trudności materialne. Dlatego dla Lewicy ograniczenie nadużywania aresztu oraz zapewnienie rzeczywistego prawa do obrony stanowią zasadnicze kryteria oceny wszystkich trzech projektów.
W projekcie z druku nr 2746 pozytywnie oceniamy propozycję skrócenia maksymalnego początkowego okresu aresztowania z 3 miesięcy do 1 miesiąca oraz obowiązek przedstawiania przez prokuratora informacji o wykonanych i planowanych czynnościach. W mojej ocenie sąd powinien dokładnie badać, czy dalsza izolacja jest konieczna i czy postępowanie prowadzone jest sprawnie. Obywatel nie może ponosić konsekwencji bezczynności organów ścigania. Znaczenie takich gwarancji podkreśla również załączona opinia Instytutu Legislacji i Prac Parlamentarnych Naczelnej Rady Adwokackiej. Zastrzeżenia Sądu Najwyższego dotyczące dodatkowego obciążenia sądów trzeba uwzględnić przy organizacji pracy i ustalaniu terminów, zachowując cel, którym jest częstsza, rzetelna kontrola zasadności izolacji.
Projekty z druków nr 2802 i 3066 również przewidują silniejszą kontrolę sprawności postępowania przy przedłużaniu aresztu. Wprowadzają ponadto 12-miesięczną granicę stosowania aresztowania na podstawie przesłanki surowej kary przed wyrokiem sądu I instancji. Na poparcie zasługuje także zniesienie możliwości blokowania przez prokuratora wykonania sądowej decyzji o zmianie aresztu na poręczenie majątkowe. O wolności człowieka powinien rozstrzygać niezależny sąd, który ocenia argumenty oskarżenia i obrony.
Równie istotna jest dostępność pomocy prawnej od chwili zatrzymania. Sytuacja materialna nie może decydować o tym, czy człowiek będzie potrafił skutecznie korzystać ze swoich praw. Dlatego popieramy przewidziane w projektach poselskich rozwiązania dotyczące dyżurów adwokatów i radców prawnych oraz finansowania pomocy ze środków publicznych. Konieczne jest zapewnienie ich rzeczywistej dostępności także nocą, w dni wolne i poza największymi miastami. Wdrożenie tych rozwiązań wymaga odpowiedniej organizacji i środków na wynagrodzenia. Zatrzymany powinien otrzymać zrozumiałe pouczenie o prawach i rzeczywistą możliwość rozmowy z prawnikiem przed czynnościami, które mogą przesądzić o jego sytuacji procesowej.
Pozytywnie oceniamy również zawarte w projekcie z druku nr 2802 wzmocnienie ochrony osób poniżej 18. roku życia, rozszerzenie pomocy tłumacza oraz ułatwienia w dostępie do materiałów stanowiących podstawę aresztowania. Nagrywanie przesłuchań podejrzanych poniżej 18. roku życia może dodatkowo ułatwić kontrolę prawidłowości tych czynności i ograniczać ryzyko nadużyć. Jednocześnie Sąd Najwyższy, opiniując druk nr 2802, wskazuje na zbyt szerokie wyjątki pozwalające przesłuchiwać podejrzanego bez obrońcy. Ogólne powołanie się na ważny interes śledztwa nie powinno wystarczać do ograniczenia podstawowej gwarancji procesowej. W naszej ocenie wyjątki wymagają precyzyjnego zawężenia.
Istotna różnica między projektami dotyczy dowodów uzyskanych za pomocą czynu zabronionego. Projekty poselskie przewidują zakaz ich przeprowadzania i wykorzystywania, jeżeli zostały pozyskane do celów postępowania karnego. Projekt prezydencki wprowadza od tego zakazu wyjątki, m.in. dotyczące określonych przestępstw przeciwko bezpieczeństwu państwa i przestępstw seksualnych wobec dzieci. Rozumiemy wagę ochrony tych dóbr, jednak skuteczność ścigania musi opierać się na zgodnym z prawem działaniu instytucji. Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji zgłasza przy tym zastrzeżenia do sposobu doboru tych wyjątków. Naszym zdaniem rozwiązanie to wymaga zasadniczej korekty, aby nie tworzyło zachęty do bezprawnego pozyskiwania dowodów.
W trakcie dalszych prac trzeba również uwzględnić uwagę Sądu Najwyższego dotyczącą projektu z druku nr 2746: uchyleniu przepisu o wykorzystaniu materiałów z kontroli operacyjnej powinno towarzyszyć określenie spójnej procedury sądowej kontroli ich dopuszczalności. Potrzebne są jasne reguły chroniące prywatność, a zarazem umożliwiające zgodne z prawem wykorzystanie informacji o poważnych przestępstwach.
Ochrona praw procesowych obejmuje także osoby pokrzywdzone. Dlatego pozytywnie oceniamy przewidziane w drukach nr 2802 i 3066 ułatwienie wniesienia przez pokrzywdzonego własnego aktu oskarżenia po wyczerpaniu wymaganej procedury. Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy prokuratura ponownie odmawia wszczęcia postępowania lub je umarza. Pokrzywdzony powinien mieć skuteczną możliwość przedstawienia swojej sprawy niezależnemu sądowi i uzyskania merytorycznej oceny zgromadzonych dowodów.
Dodatkowe zastrzeżenia wobec druku nr 3066 budzi jednak pozostawienie nieprecyzyjnego wyjątku od zasady bezpośredniego przekazywania korespondencji między osobą tymczasowo aresztowaną a jej obrońcą. Projekt pozwala właściwemu organowi zarządzić inaczej w szczególnie uzasadnionych wypadkach, bez dostatecznego określenia granic takiej ingerencji. W ocenie skutków regulacji wskazano, że rozwiązanie to nie zapewnia gwarancji wymaganych dla ochrony poufności korespondencji. W naszej ocenie osoba pozbawiona wolności musi mieć pewność, że może przekazać obrońcy informacje dotyczące swojej sytuacji bez obawy o ujawnienie sposobu przygotowywania obrony. Tak istotnego prawa nie można uzależniać od niedookreślonej przesłanki, pozostawiającej organom postępowania nadmierną swobodę interpretacji.
Podsumowując, pozytywnie oceniamy kierunek zaproponowanych zmian, których potrzeba wprost wynika zarówno z orzeczeń ETPC czy dyrektyw unijnych, jak też, a może i przede wszystkim, wystąpień rzecznika praw obywatelskich oraz organizacji prawnoczłowieczych. Dziękuję.
Przebieg posiedzenia