Mariusz Haładyj

10. kadencja, 65. posiedzenie, 1. dzień (15-09-2026) 3. punkt porządku dziennego: Sprawozdanie z działalności Najwyższej Izby Kontroli w 2025 roku wraz z opinią Komisji do Spraw Kontroli Państwowej (druki nr 2752 i 2855). Prezes Najwyższej Izby Kontroli Mariusz Haładyj: Panie Marszałku! Szanowni Państwo Posłowie! Dziękuję za możliwość przedstawienia sprawozdania rocznego z działalności Najwyższej Izby Kontroli za 2025 r. Przez większość sprawozdawanego okresu nie byłem pracownikiem Najwyższej Izby Kontroli, dlatego pozwólcie państwo, że w tym roku w ustnej części wystąpienia więcej czasu poświęcę na działania, które podjęliśmy wspólnie z kolegami i koleżankami z Najwyższej Izby Kontroli od września ub.r., aby móc zrealizować cele, o których mówiłem podczas wysłuchania publicznego w Sejmie rok temu i których chcę trzymać się wobec państwa posłów jako swego rodzaju kompasu. Pierwszym istotnym dla mnie celem było odbudowanie wewnętrznej kultury pracy opartej na wzajemnym szacunku, międzyludzkiej życzliwości, współpracy i dialogu, stanowiących rzeczywisty i namacalny przejaw kolegialności NIK. Od początku staram się odbudować poczucie, że pracujemy na wspólny efekt, którym jest przyczynienie się do większego bezpieczeństwa państwa, lepszych usług publicznych oraz wyższego rozwoju gospodarczego. Po drugie, bezstronność. Naszą codzienną pracą i postawą staramy się dowodzić jakości naszych ustaleń i wyciąganych z nich ocen i wniosków, by w odbiorze zewnętrznym nie było co do nich wątpliwości. Można oczywiście merytorycznie nie zgadzać się z naszymi ocenami, ale są one wynikiem pracy opartej wyłącznie na zebranych dowodach i naszej najlepszej wiedzy. Dlaczego o tym mówię? Rozpoczynając pracę we wrześniu 2025 r. zastałem instytucję podzieloną wewnętrznie i doświadczoną różnymi trudnościami. Oddaję tym samym sprawiedliwość z jednej strony bardzo powszechnemu, krytycznemu odczuciu pracowników NIK wobec ówczesnej sytuacji, z drugiej wysokiemu etosowi pracy, którego doświadczam w instytucji. I nie mówię tego gołosłownie. Pod koniec ubiegłego roku dokonaliśmy przeglądu etycznego. Jego wyniki pokazały oczekiwanie przez pracowników zmiany w funkcjonowaniu NIK. Zmiany opierającej się właśnie na bezstronności kontroli, wysokiej kulturze organizacyjnej, współpracy oraz zmniejszeniu stopnia hierarchizacji i biurokracji, a nie rywalizacji między pracownikami. Przechodząc do samego sprawozdania, chciałbym podkreślić, że zmieniliśmy do niego podejście. Chcemy w nim skupić się na ocenie rezultatów działania poszczególnych instytucji, jeśli chodzi o kwestie sprawności i bezpieczeństwa państwa oraz interes obywateli. W tym roku, na bazie zakończonej kontroli, pierwszy raz prezentujemy próbę takiego podejścia. W kolejnych latach chcielibyśmy, żeby kontrole stanowiły coraz bardziej dopracowany i spójny obraz działania państwa, a nie tylko zbiór pojedynczych nieprawidłowości. Druga połowa 2025 r. była również czasem istotnych zmian, od organizacyjnych po związane ze sposobem realizacji funkcji kontrolnej. Wyjaśnię w kilku zdaniach założenia, na których oparliśmy zmiany. NIK, z racji swojej ustrojowej roli, jest organem kontrolnym. Nie oznacza to jednak walki z instytucjami państwa, lecz działanie na rzecz ich sprawności i przejrzystości. NIK powinna być zarówno bezstronnym i niezależnym oceniającym działania instytucji publicznych, jak i partnerem w dyskusji nad wdrażaniem zmian wynikających ze stwierdzonych ustaleń. Dociekliwość jest konieczna, aby być skutecznym kontrolerem, tak jak umiejętność dialogu, aby przekonać do swoich wniosków. Dlatego nie zależy mi na widowiskowości naszej pracy. Zależy mi na identyfikowaniu słabości instytucjonalnych oraz szukaniu sposobów ich naprawy. Stąd nastawienie na dialog z Sejmem, któremu NIK podlega, oraz z instytucjami będącymi adresatami wniosków NIK. W sferze informowania obywateli o kontrolach dbamy z kolei, aby forma nie przesłaniała treści. Walka z nieprawidłowościami, nadużyciami czy mechanizmami korupcjogennymi i konfliktami interesów pozostaje naszym kluczowym zadaniem. Kontrole NIK mają ujawniać konkretne przypadki niegospodarności czy naruszeń przepisów, które uderzają w finanse publiczne, obywateli, przedsiębiorców, a w rezultacie niszczą zaufanie do instytucji publicznych i do państwa. Jednocześnie nikt nie zastąpi NIK w analizie systemowej, prowadzącej do poprawy praktyki funkcjonowania administracji. Obecność Polski w gronie największych gospodarek świata powinna bowiem również oznaczać wysoką skuteczność w realizacji wszystkich polityk publicznych. Czujemy się jako NIK odpowiedzialni za bycie nie tylko recenzentem, lecz także instytucją aktywnie wspierającą poszukiwanie rozwiązań eliminujących zidentyfikowane słabości, np. poprzez upowszechnianie dobrych praktyk stwierdzonych w trakcie kontroli, aby mogły być wykorzystywane także przez inne instytucje. Jaka powinna być dzisiaj nasza administracja? Do realizacji wyzwań charakterystycznych dla dzisiejszych czasów potrzebna jest moim zdaniem administracja nie tylko pilnująca procedur, lecz także nastawiona na osiąganie rezultatów. Nie tyle wydatkująca środki publiczne, ile je inwestująca i racjonalnie nimi zarządzająca, nieunikająca jednocześnie ryzyka tam, gdzie ono jest uzasadnione. NIK swoimi kontrolami będzie budować takie podejście do realizacji zadań publicznych, zgodnie z którym tak samo powinny być oceniane podjęte decyzje, jak i zaniechania. Ocenie będzie podlegało nie tylko to, czy wydano środki zgodnie z procedurą, lecz także jaki rezultat państwo dzięki temu wydatkowi osiągnęło i czy zrealizowało zamierzony efekt. Temu służyły zmiany organizacyjne podjęte w ubiegłym roku. Nowy statut pozwolił nam na niemal dwukrotne zmniejszenie liczby departamentów w centrali. Zmieniła się też rola delegatur. Wcześniej ich właściwość ograniczała się do określonego województwa. Obecnie współpracują one ze sobą w ramach pięciu regionów, obejmujących po trzy lub cztery województwa. Delegatury po raz pierwszy otrzymały określone specjalizacje merytoryczne. W ich ramach współpracują z poszczególnymi departamentami w centrali, tworząc tzw. klastry tematyczne, koncentrujące się na sześciu kluczowych dla państwa obszarach. Są to finanse i sprawy publiczne, bezpieczeństwo narodowe, rozwój i gospodarka, sprawy społeczne, spójność i infrastruktura oraz zasoby naturalne. Zmieniliśmy diametralnie również podejście do planowania kontroli. Po pierwsze, przekształciliśmy proces z planowania dla poszczególnych jednostek kontrolnych na planowanie z perspektywy wymienionych wcześniej przeze mnie obszarów działania państwa. Kolejna zmiana to podejście do planowania jako procesu ciągłego. Uruchomiliśmy mechanizm bieżącej identyfikacji problemów, które wymagają kontroli NIK. Bardzo ważnym elementem planowania badań kontrolnych jest również silny wgląd w propozycje tematów kontroli od innych organów państwa oraz współpraca z organizacjami pozarządowymi i środowiskami eksperckimi. Analizujemy i omawiamy propozycje tematów przesyłanych przez Sejm, Senat, Kancelarię Prezydenta, kancelarię premiera czy rzeczników praw obywatelskich, praw dziecka, praw pacjenta i inne instytucje. Dodatkowo rozmawiamy z organizacjami pozarządowymi, ekspertami i think tankami. Wierzę, że dzięki szerokiemu dialogowi i zapoznawaniu się z różnymi punktami widzenia będziemy coraz precyzyjniej trafiać z aktywnością kontrolną w te obszary, które potrzebują zmian. Różne stanowiska, odmienne punkty widzenia, zróżnicowane głosy w tej dyskusji są dodatkową wartością. Przykładowo w tym roku zorganizowaliśmy pierwsze w historii NIK wysłuchanie społeczne, w trakcie którego ponad 30 organizacji społecznych, związków zawodowych, organizacji pracodawców i samorządów zawodowych zgłosiło niemal 100 sugestii tematów kontroli, które następnie podlegały wewnętrznej dyskusji pod względem możliwości ich wykorzystania. Niezależnie od planowania miarą skuteczności NIK jest też jej sprawczość, czyli wpływ na poprawę jakości działania administracji publicznej, a dzięki temu poprawę jakości życia obywateli. Dlatego też wzmacniamy monitorowanie realizacji wniosków pokontrolnych, a jednocześnie dążymy do zmiany ich jakości oraz sposobu komunikacji tak, by były trafne, konkretne i coraz bardziej czytelne. Dostrzegam, że daje to stopniowy efekt i wnioski w coraz większym stopniu postrzegane są jako wartościowy element wsparcia. Jest to jednak proces wymagający czasu. Pomocą w pracy są w coraz większym stopniu nowoczesne technologie. Siła wykorzystania narzędzi cyfrowych wymaga współpracy i wymiany danych. Standardem naczelnych organów kontroli innych państw jest możliwość korzystania z systemów informatycznych i danych jednostek kontrolowanych. Tymczasem zastana przeze mnie w NIK rzeczywistość wyglądała w ten sposób, że niejednokrotnie NIK w kontrolach prosiła o drukowanie baz danych i potwierdzanie wydruków za zgodność z oryginałem, przy czym to jest wina nie kontrolerów, lecz archaicznej ustawy i braku rozwoju nowoczesnych cyfrowych metodyk kontroli. Zaczęliśmy wykorzystywać zaawansowane narzędzia informatyczne do wsparcia kontrolerów. Pierwsze kroki to realne wykorzystanie narzędzi klasy business intelligence do zarządzania procesem kontroli, jak również systemowe przeglądy informacji. A zatem wprowadziliśmy analizę danych do jak najszybszego identyfikowania potencjalnych nieprawidłowości lub problemów. Oczywiście informatyka ma wzbogacać możliwości kontrolera, a nie go zastąpić, a więc zachowujemy w tym zakresie wymaganą zdrową ostrożność. NIK jest też aktywna na arenie międzynarodowej. Uczestniczymy w międzynarodowych projektach, dzieląc się swoją wiedzą i doświadczeniem. Pełnimy np. rolę audytora w Interpolu. Uruchamiamy też współpracę z Europejskim Urzędem ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych, OLAF, aby w większym stopniu wykorzystać narzędzia i metodykę pracy w obszarze audytu śledczego. Wzmocniliśmy współpracę z Europejskim Trybunałem Obrachunkowym. Jej wyrazem były m.in. warsztaty dla kontrolerów z zakresu kontroli efektywności działania instytucji publicznych. Współpraca z ETO i z OLAF lub z innymi najwyższymi organami kontroli wynika z potrzeby przemodelowania działalności międzynarodowej NIK. Nie tracąc nic z rozpoznawalności Izby na tym forum, chcemy, byśmy nie tylko byli tam widoczni, ale przede wszystkim czerpali z tej współpracy dla siebie, inspirowali się rozwiązaniami innych państw, aby doskonalić nasze narzędzia kontrolne, a tym samym skutecznie realizować nasze cele. Jednym z głównych celów działalności kontrolnej jest przekazywanie państwu jako posłankom i posłom wiedzy o stanie państwa i finansów publicznych. To Sejm jest i będzie pierwszym adresatem naszych informacji. Przy tej okazji bardzo dziękuję za współpracę członkom Komisji do Spraw Kontroli Państwowej, w szczególności panu przewodniczącemu Markowi Sawickiemu, panu posłowi Kostusiowi za dotychczasową życzliwość, ale też przede wszystkim rzeczowość naszej współpracy. Dziękuję również wszystkim komisjom sejmowym, w posiedzeniach których braliśmy udział, także panu przewodniczącemu Szaramie - przepraszam, nie zauważyłem - komisjom sejmowym, którym staramy się cyklicznie przedstawiać wyniki naszych kontroli. W czerwcu tego roku zainicjowaliśmy dodatkowo - mam nadzieję, że cykliczne - robocze spotkania z przedstawicielami klubów i kół parlamentarnych dotyczące realizacji zadań przez NIK i współpracy z parlamentem. Wierzę, że pomogą nam one jeszcze lepiej współpracować, ale też ułatwią bieżący kontakt między Sejmem a NIK. Zdaję sobie jednocześnie sprawę z tego, że wśród państwa parlamentarzystów może być odczuwany pewien niedosyt, jeżeli chodzi o możliwości realizacyjne państwa wniosków w ramach naszych kontroli. Staramy się w maksymalnym stopniu je wykorzystywać, wszystkie analizujemy, jednak z uwagi na skalę tych wniosków nie jesteśmy w stanie zrealizować wszystkich. Niektóre wnioski podejmujemy w ramach samoistnych kontroli, a niektóre uwzględniamy w ramach innych kontroli, inne gromadzimy w bazie zagadnień do wykorzystania w przyszłości. Jakie problemy rysują się na podstawie przeprowadzonych przez nas kontroli? Niewątpliwie Polska wciąż jest na krzywej wznoszącej. Odnotowujemy znaczący wzrost gospodarczy na tle dużych państw europejskich i krajów sąsiednich przy stosunkowo niskiej inflacji i dość niskim bezrobociu. Sytuacja gospodarcza naszego kraju jest obiektywnie dobra. Dobra kondycja polskiej gospodarki jest przede wszystkim zasługą przedsiębiorczości i pracowitości Polek i Polaków. Trudno jednak nie zauważyć, że i bez znaczącej poprawy funkcjonowania instytucji publicznych w ostatnich dekadach nie dałoby się tego osiągnąć. Nie oznacza to oczywiście, że nie ma się czym martwić lub nad czym pracować. Wśród systemowych problemów identyfikowanych w ramach naszych kontroli pojawiały się m.in.: deficyt planowania strategicznego ciągłości polityk publicznych, niekonsekwentny nadzór i rozproszenie odpowiedzialności, strukturalne ryzyka dla finansów publicznych i niewystarczająca odporność państwa na współczesne zagrożenia. Jako państwo mierzymy się z wyzwaniami dotyczącymi jakości usług publicznych, skuteczności programów społecznych, efektywności zarządzania środkami publicznymi. Kontrole NIK ujawniają słabości, które mają bezpośredni wpływ na codzienne życie Polaków. Przedstawię krótko kilka zagadnień, uwzględniając także wyniki kontroli zakończonych w tym roku. Szczególną wagę przykładamy oczywiście do kwestii bezpieczeństwa państwa. Prowadzone przez nas kontrole skupiały się na problematyce szeroko rozumianej gotowości naszego państwa do odparcia zagrożeń i zapewnienia bezpieczeństwa obywatelom. Szczegółowo analizowaliśmy m.in. zakupy poszczególnych systemów uzbrojenia, mechanizmy finansowania potrzeb modernizacyjnych Sił Zbrojnych, przygotowanie Wojsk Obrony Terytorialnej, a także zabezpieczenie potrzeb wojska na wypadek wojny. Zbadaliśmy również, czy formacje takie jak Policja, Straż Graniczna, Państwowa Straż Pożarna, Służba Więzienna są odpowiednio przygotowane na zewnętrzne zagrożenia państwa i ewentualny konflikt zbrojny, w szczególności czy wypracowano i przetestowano procedury działania w takiej sytuacji oraz czy poszczególne służby dysponują odpowiednimi do wyzwań zasobami. Istotnym problemem w obszarze bezpieczeństwa państwa pozostaje brak sprawnego systemu łączności cyfrowej. Funkcjonujące obecnie rozwiązania są nieadekwatne do istniejących potrzeb, niekompatybilne, negatywnie wpływając tym samym na skuteczność operacyjną służb oraz zdolność do szybkiego reagowania przez nie (Dzwonek) w sytuacjach nadzwyczajnych. Pan marszałek mi jeszcze chwilkę... Wicemarszałek Szymon Hołownia: Jeszcze chwilkę pozwoli. Prezes Najwyższej Izby Kontroli Mariusz Haładyj: Ważnym obszarem naszej aktywności jest system ochrony zdrowia. W tym roku opublikowaliśmy m.in. cztery dokumenty pokontrolne, z których wynika brak skutecznych mechanizmów zarządzania czasem i wynagrodzeniem personelu medycznego. Problem ten ma charakter systemowy. W 23 z 25 skontrolowanych jednostek ustaliśmy kilkaset przypadków nieprzerwonego wykonywania świadczeń przez personel medyczny przez ponad 24 godziny. Rodzi to uzasadnione pytanie zarówno o bezpieczeństwo pacjentów i personelu medycznego, jak i o zdolność systemu ochrony zdrowia do udźwignięcia takich nieweryfikowanych kosztów w dłuższej perspektywie. Obecnie, uwzględniając m.in. wniosek prezesa Rady Ministrów, prowadzimy kontrole dotyczące organizacji działalności leczniczej, taryfikacji świadczeń opieki medycznej oraz zasad kształtowania wynagrodzeń kadr medycznych. W obszarze finansów wyzwania wynikają z utrzymywania wysokiej nierównowagi finansowej państwa, w tym ryzyka związane z zawężeniem przestrzeni do reagowania instrumentami polityki fiskalnej na występowanie ewentualnych kolejnych szoków gospodarczych. W obszarze spraw społecznych zwracamy szczególną uwagę na sytuację dzieci i młodzieży. Widzimy tu problemy na kilku polach, przykładowo: objęcie gwarantowanymi świadczeniami profilaktycznymi niewielkiej liczby dzieci i młodzieży, wadliwy system wsparcia dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną umieszczonych w domach pomocy społecznej czy niewystarczającą ochronę dzieci i młodzieży przed treściami szkodliwymi i niebezpiecznymi w Internecie. I tu w ramach wdrażania nowego podejścia do roli kontroli w lipcu tego roku wypracowaliśmy wspólnie z kancelariami prezydenta i prezesa Rady Ministrów oraz ministerstwami cyfryzacji i edukacji wnioski obejmujące działania od regulacji zabezpieczeń systemowych po edukację i budowanie odporności systemowej. W obszarze zasobów naturalnych, w dobie kurczenia się strategicznego zasobu, jakim jest woda, stwierdziliśmy wciąż brak skutecznego systemowego zapobiegania zagrożeniom związanym ze złą jakością wody. Zarówno demografia, jak i zasób w postaci wody będą naszymi priorytetami na kolejne lata. I ostatni motyw. Jeżeli chodzi o wykonanie budżetu NIK, wspomnę tylko o jednym wyzwaniu, takim finansowym i organizacyjnym, którym jest zapewnienie pracownikom NIK adekwatnych i konkurencyjnych wynagrodzeń, które pozwolą nam na zatrzymywanie doświadczonej kadry i pozyskiwanie przyszłych kontrolerów. Z przykrością stwierdzam, że zastałem instytucję, z której w ostatnich latach odeszło wielu doświadczonych kontrolerów oraz instytucję z rozchwianą siatką wynagrodzeń, które niestety nie zawsze w parze z kwalifikacjami oddawały doświadczenia oraz efekty pracy tych osób. Współpracujemy ze związkiem zawodowym pracowników NIK, żeby stopniowo naprawiać tę sytuację. Tempo oczywiście będzie zależało od możliwości budżetowych. Z tematów wewnętrznych tylko jeszcze powiem o tym, że we wrześniu rozpoczęliśmy proces konkursów na dyrektorów i wicedyrektorów. Kończąc, Wysoka Izbo, wyrażam przekonanie, że działalność Najwyższej Izby Kontroli służy wzmacnianiu funkcji kontrolnej Sejmu. Dużą wagę przykładamy do profesjonalizmu, w tym do etyki naszej pracy. Bezstronność, obiektywizm, rzetelność ustaleń to wartości fundamentalne dla nas i te wartości będą nami dalej kierować. Deklaruję to w imieniu swoim i pracowników, którym stojąc tu przed państwem, jeszcze raz dziękuję za zaangażowanie, starania i codzienną pracę, a także za życzliwe przyjęcie mnie do swojego grona. Mam nadzieję, że nasz wysiłek będzie dostrzegany również przez panie posłanki, panów posłów, a przedkładane materiały będą oceniane jako pomocne w państwa pracy. Dziękuję bardzo. (Oklaski) Przebieg posiedzenia