Zbigniew Bogucki

10. kadencja, 65. posiedzenie, 4. dzień (18-09-2026) 46., 47. i 48. punkt porządku dziennego: 46. Pierwsze czytanie przedstawionego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (druk nr 3066). 47. Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2802). 48. Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego (druk nr 2746). Szef Kancelarii Prezydenta RP Zbigniew Bogucki: Szanowna Pani Marszałek! Wysoki Sejmie! Panie Ministrze! Szanowni Państwo! Mam zaszczyt w imieniu prezydenta Rzeczypospolitej przedstawić projekt ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, zawarty w druku sejmowym nr 3066. Ten projekt został złożony, jak dobrze pamiętam, w marcu. Właściwie ta część procedowania czy ten punkt porządku obrad są związane z wetem prezydenckim, tam gdzie pan prezydent nie zgodził się na zapisy, które były zawarte w ustawie rządowej. Dzisiaj możemy nareszcie nad tym projektem prezydenckim procedować, ale cieszę się również, że będziemy procedować nad tymi projektami, które są projektami poselskimi, bo zauważam w tych projektach postęp. Tzn. przynajmniej w części, i to w ważnych punktach, doszło do zmiany zgodnie z tym, na co wskazywał pan prezydent. Za to dziękuję, bo to pokazuje, że weta prezydenta także mogą być konstruktywne. Powinniśmy współpracować na rzecz bezpieczeństwa państwa. Przecież Kodeks karny, Kodeks postępowania karnego to są kwestie dotyczące bezpieczeństwa państwa z jednej strony, a z drugiej strony bezpieczeństwa naszych obywateli, gwarancji procesowych, które powinny być przez państwo zapewnione i zabezpieczone. Wysoka Izbo! Przedłożony projekt dotyczy jednej z najważniejszych sfer funkcjonowania państwa. Postępowanie karne jest bowiem tym obszarem działalności organów publicznych, w którym państwo dysponuje wobec jednostki instrumentami o wyjątkowej sile. To w toku postępowania karnego człowiek może zostać zatrzymany, może zostać także pozbawiony wolności, może dojść do przeszukania jego mieszkania, zabezpieczenia jego mienia, kontroli rozmów, ingerencji w tajemnicę komunikowania się, postawienia zarzutów, skierowania aktu oskarżenia, a w konsekwencji skazania i wymierzenia często bardzo dolegliwej, wieloletniej np. kary pozbawienia wolności. Dlatego właśnie procedura karna musi być bardzo skrupulatnie zapisana i spełniać szczególnie wysokie standardy. Musi być skuteczna, bo obowiązek państwa to ochrona obywateli przed przestępczością, wykrywanie sprawców przestępstw i doprowadzenie do ich odpowiedzialności. Musi być sprawna, ponieważ przewlekłe postępowanie szkodzi zarówno pokrzywdzonemu, jak i osobie, przeciwko której postępowanie jest prowadzone. Musi być również rzetelna, proporcjonalna i zgodna z konstytucyjnymi gwarancjami jednostki. Skuteczne państwo nie może oznaczać państwa, które rezygnuje z gwarancji procesowych. I odwrotnie, ochrona praw jednostki nie może oznaczać bezradności państwa wobec przestępczości. Istotą przedłożonego projektu jest znalezienie właściwej równowagi pomiędzy tymi wartościami. I myślę, że ten projekt właśnie tę równowagę zapisuje i odnajduje pewne elementy tej równowagi także w tych projektach, które będą procedowane łącznie z projektem prezydenckim. Wysoki Sejmie! Jednym z najważniejszych obszarów projektowanych zmian jest wzmocnienie prawa do obrony na najwcześniejszym etapie postępowania karnego. Prawo do obrony nie może zaczynać się dopiero wtedy, kiedy sprawa trafia do sądu. W praktyce bardzo często to właśnie pierwsze godziny postępowania mają znaczenie fundamentalne. To wtedy dochodzi do pierwszego przesłuchania, to wtedy składane są pierwsze wyjaśnienia, to wtedy podejmowane są czynności, które mogą mieć znaczenie dla całego dalszego toku sprawy. Dlatego projekt przewiduje rozwiązania, które mają sprawić, że prawo do pomocy obrońcy będzie prawem realnym, a nie jedynie formalnie zapisanym w ustawie. Podejrzany, który oświadczy, że chce skorzystać z pomocy obrońcy podczas pierwszego przesłuchania, powinien mieć rzeczywistą możliwość ustanowienia obrońcy i kontaktu z nim. Projekt przewiduje możliwość odroczenia przesłuchania w celu umożliwienia stawienia się właśnie obrońcy. Określa zasady udostępnienia listy obrońców pełniących dyżur oraz reguluje sposób wyznaczenia obrońców z urzędu w przypadkach, w których zachodzi potrzeba natychmiastowego udzielenia pomocy prawnej. Wprowadza również bardzo istotną gwarancję procesową. Wyjaśnienia uzyskane z naruszeniem projektowanych przepisów dotyczących udziału obrońców co do zasady nie będą mogły stanowić dowodu, chyba że sam oskarżony będzie wnosił o ich wykorzystanie. Volenti non fit inuria - chcącemu nie dzieje się krzywda. To rozwiązanie ma zasadnicze, fundamentalne znaczenie, bo prawo do obrony jest rzeczywistą gwarancją tylko wtedy, kiedy jego naruszenie wywołuje realne konsekwencje procesowe. Szczególną ochroną projekt obejmuje osoby, które nie ukończyły 18. roku życia. Trzeba przypomnieć, bo przecież to nie jest wiedza powszechna, to właściwie jest oczywiste dla prawników, ale nie dla wszystkich, że odpowiedzialność karna nie zaczyna się dopiero po ukończeniu pełnoletności, a więc od 18. roku życia. Ta granica odpowiedzialności karnej przewidziana przez polski Kodeks karny to 17 lat, a w przypadku szczególnych przestępstw także niżej. Udział obrońcy w przesłuchaniu takiej osoby ma być obowiązkowy. Podobna gwarancja dotyczyć będzie jej przesłuchania przed sądem, przy rozpoznawaniu wniosku o zastosowanie właśnie tymczasowego aresztowania. Projekt przewiduje również obowiązek zawiadomienia przedstawiciela ustawowego albo innej odpowiedniej osoby o zastosowaniu tymczasowego aresztowania wobec osoby, która nie ukończyła lat 18. Te regulacje są wyrazem przekonania, że państwo powinno w sposób szczególny odnosić się do tych, którzy są podejrzani, którzy są w kręgu podejrzeń, ale to są osoby młode, tak naprawdę niemogące w istocie procesowo odpowiadać na różnego rodzaju działania, często ich nawet nie rozumieją. Wysoka Izbo! Drugim niezwykle istotnym obszarem zmian jest właśnie tymczasowe aresztowanie. Jest to najbardziej dolegliwy środek zapobiegawczy, ponieważ prowadzi do pozbawienia człowieka wolności jeszcze przed prawomocnym orzeczeniem i przesądzeniem jego odpowiedzialności karnej. Dlatego jego stosowanie musi pozostawać rzeczywiście sytuacją wyjątkową i musi podlegać szczególnej sądowej rzeczywistej kontroli, a nie tylko kontroli formalnej, jak to się dzieje, niestety w bardzo wielu sprawach dziś toczących się na etapie postępowania przygotowawczego. Projekt zakłada, że wniosek o przedłużenie tymczasowego aresztowania będzie oceniany również z punktu widzenia sprawności prowadzenia postępowania prokuratorskiego, policyjnego, postępowania przygotowawczego. Sąd będzie musiał badać m.in. stopień wykonania czynności wskazanych wcześniej przez prokuratora oraz przyczyny, z powodu których poszczególne czynności nie zostały ukończone, i będzie musiał tutaj organ procesowy to wykazać, dlaczego tak się stało. Nie może to obciążać osoby, która jest bez wyroku tymczasowo przecież aresztowana. To rozwiązanie realizuje bardzo ważną zasadę. Tymczasowe aresztowanie nie może rekompensować bezczynności albo niewystarczającej sprawności organów postępowania karnego. Projekt wprowadza także ograniczenia, zgodnie z którymi okres stosowania tymczasowego aresztowania wyłącznie na podstawie przesłanki związanej z surowością grożącej kary do czasu wydania wyroku przez sąd I instancji nie będzie mógł przekroczyć 12 miesięcy, a więc jednego roku. Jednocześnie projekt nie pozbawia organów państwa możliwości skutecznego reagowania w sprawach poważnych, skomplikowanych czy wymagających wykonania czynności dodatkowych np. poza granicami kraju. Zachowuje mechanizmy pozwalające na przedłużenie stosowania aresztów w sytuacjach szczególnych, ale poddaje je wyraźnej i określonej, rzeczywistej kontroli sądowej. Kolejne obszary zmian dotyczą postępowania dowodowego. Przedłożenie prezydenckie przewiduje zasadę niedopuszczalności przeprowadzania i wykorzystywania dowodu uzyskanego do celów postępowania karnego za pomocą czynu zabronionego. Jednocześnie pozostawia ściśle wskazane wyjątki dotyczące szczególnie poważnych kategorii przestępstw. To rozwiązanie wynika z fundamentalnego założenia, że organy państwa, realizując swoje zadania, same muszą działać w granicach prawa. Państwo nie może wymagać od obywateli poszanowania prawa, jeżeli samo dopuszcza sytuację, w której bezprawność sposobu uzyskania dowodu pozostaje bez znaczenia. Nie chodzi tutaj o tworzenie sztucznych przeszkód w ściganiu przestępstw. Chciałbym to wyraźnie w imieniu pana prezydenta podkreślić. Chodzi o ochronę podstawowej zasady państwa prawa, że także organ publiczny podlega temu prawu, któremu podlega zwykły obywatel. Projekt porządkuje także kwestie związane z wykorzystaniem materiałów uzyskanych w wyniku kontroli operacyjnej oraz kontroli utrwalania rozmów telefonicznych. Wskazuje, kiedy takie materiały mogą być wykorzystywane, oraz wymaga odpowiedniego procesowego rozstrzygnięcia w razie ujawnienia informacji dotyczących innych osób lub innych czynów. Następnym bardzo istotnym elementem tego projektu prezydenckiego jest ochrona tajemnic zawodowych, w szczególności tajemnicy adwokackiej i tajemnicy radcy prawnego. Nie należy traktować tej ochrony jako korporacyjnego przywileju zawodów prawniczych. Nie o to panu prezydentowi chodzi. Tajemnica adwokacka i radcowska ma służyć przede wszystkim obywatelowi. Człowiek korzystający z pomocy prawnej musi mieć pewność, że może przekazać swojemu obrońcy czy pełnomocnikowi wszystkie informacje potrzebne do prawidłowego prowadzenia jego sprawy. Bez tej pewności prawo do obrony w istocie pozostaje iluzoryczne. Dlatego projekt przewiduje dodatkową gwarancję w razie przeszukania pomieszczenia, w którym adwokat albo radca prawny ma swoją siedzibę. O planowanym przeszukaniu ma zostać zawiadomiony dziekan właściwej rady adwokackiej czy radcowskiej, właściwego samorządu zawodowego, który będzie mógł uczestniczyć w czynności osobiście albo przez wskazaną przez siebie osobę. Projekt modyfikuje także zasady zwalniania z tajemnicy zawodowej, przewidując w postępowaniu przygotowawczym rozstrzygnięcia sądu oraz kontrolę instancyjną takiego rozstrzygnięcia. Ważnym elementem projektu jest również dostęp do akt postępowania, w szczególności w sytuacji - i tutaj znowu dotykamy tymczasowego aresztowania - kiedy prokurator występuje o zastosowanie tego najdalej idącego środka zapobiegawczego. Podejrzany i jego obrońca mają otrzymać informację o tym wniosku oraz możliwość zapoznania się z materiałami stanowiącymi podstawę żądania prokuratora. Do tej pory w istocie podejrzany i obrońca mieli się bronić bez znajomości akt sprawy. Właściwie znali co najwyżej treść wniosku o tymczasowe aresztowanie, jego uzasadnienie. Czyli prokurator je znał, sąd je znał, ale ten, którego prawo do obrony miało być realizowane, nie mógł poznać tych akt. Projekt przewiduje również, że odmowa dostępu do akt w postępowaniu przygotowawczym będzie mogła zostać poddana kontroli sądu. Jest to rozwiązanie fundamentalne z punktu widzenia zasady równości broni. Nie można bowiem skutecznie polemizować z wnioskiem o pozbawienie człowieka wolności, jeżeli obrona nie zna materiału, na którym ten wniosek został po prostu oparty. Wysoki Sejmie! Przedłożenie prezydenckie przewiduje ponadto zmiany dotyczące sytuacji pokrzywdzonego. W przypadku ponownego wydania postanowienia o umorzeniu postępowania albo odmowie jego wszczęcia pokrzywdzony po wykorzystaniu przewidzianych ustawowo środków będzie mógł wnieść subsydiarny akt oskarżenia. Projekt określa przy tym wymagania profesjonalnego sporządzenia takiego aktu przez adwokata, radcę prawnego albo radcę Prokuratorii Generalnej RP. To jest kolejny przykład poszukiwania równowagi, o której mówiłem na początku, między odpowiedzialnością państwa za bezpieczeństwo a gwarancją procesową stron postępowania karnego. Państwo powinno być skuteczne, ale jego skuteczność musi być skutecznością państwa prawa. Myślę, że to powinno nam wszystkim przyświecać. Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Procedura karna jest jednym z najbardziej miarodajnych testów jakości ustroju państwa. O państwie prawa nie świadczą tylko deklaracje konstytucyjne. O państwie prawa świadczy to, w jaki sposób traktowany jest obywatel, kiedy znajduje się w bezpośredniej relacji z aparatem przymusu państwowego. Czy zatrzymany ma rzeczywisty dostęp do obrońcy? Czy człowiek pozbawiony wolności może poznać materiał, na podstawie którego zastosowano wobec niego tymczasowe aresztowanie? Czy organy państwa mogą posługiwać się dowodami zdobytymi za pomocą czynu zabronionego? Czy tajemnica obrończa jest rzeczywiście chroniona? Czy osoba małoletnia otrzymuje szczególne gwarancje? Czy tymczasowe aresztowanie rzeczywiście pozostaje środkiem zupełnie wyjątkowym? To właśnie odpowiedzi na takie pytania pokazują realny, a nie deklaratywny standard państwa prawa. Przedłożony projekt wychodzi z założenia, że ochrona praw obywatelskich i skuteczność wymiaru sprawiedliwości nie są wartościami pozostającymi ze sobą w sprzeczności. Przeciwnie, rzetelna procedura wzmacnia wymiar sprawiedliwości. Jasne zasady zwiększają zaufanie obywateli do organów państwa. Silne gwarancje procesowe zwiększają społeczną legitymizację wyroków sądowych. Prawomocne zaś skazanie uzyskane w postępowaniu przeprowadzonym zgodnie z najwyższymi standardami jest znacznie silniejszą odpowiedzią państwa na przestępstwo niż rozstrzygnięcie obciążone wątpliwościami co do rzetelności procedury. Wysoka Izbo! Warto także wspomnieć o jeszcze jednej zmianie, która jest zapisana w tym projekcie, a która była - o czym muszę powiedzieć z przykrością - wykorzystywana instrumentalnie po wecie pana prezydenta. Dotyczy to art. 60 § 3 Kodeksu karnego, czyli tzw. instytucji małego świadka koronnego. Pamiętamy te transparenty na stadionach, próby opowiedzenia weta prezydenta w zupełnie inny sposób, niż rzeczywiście ono wyglądało, i przypisywania panu prezydentowi jakiejś szczególnej niechęci do zmiany przepisu. Jest dokładnie odwrotnie. Gdyby ten projekt rządowy od początku zawierał zapisy dotyczące tej kwestii i wielu innych, z którymi pan prezydent się zgadza, dawno ta ustawa by już obowiązywała. W projekcie prezydenckim przewidziano powrót do rozwiązania sprzed 1 października 2023 r., czyli to, że decyzja o zastosowaniu nadzwyczajnego złagodzenia kary, a nawet możliwość warunkowego zawieszenia jej wykonania, w stosunku do sprawcy współdziałającego z innymi osobami po popełnieniu przestępstwa, jeżeli ujawni on wobec organu powołanego do ścigania przestępstw informacje dotyczące osób uczestniczących w popełnieniu przestępstwa oraz istotne okoliczności jego popełnienia, będzie pozostawała w gestii sądu. W następstwie zmiany możliwe będzie zastosowanie wobec sprawcy nadzwyczajnego złagodzenia kary lub orzeczenie kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania zarówno na wniosek prokuratora, jak i z urzędu, gdy sąd dojdzie do przekonania materializacji przesłanek, o jakich mowa w art. 60 § 3. (Dzwonek) Dziękuję, pani marszałek. (Oklaski) Przebieg posiedzenia